Conserve

Conserve - is de titel van de eerste roman van een van Nederland's bekendste schrijvers: W.F.Hermans, een verhaal dat zich afspeelt in Salt Lake City.

Willem Frederik Hermans (Amsterdam, 1 september 1921 – Utrecht, 27 april 1995) was een Nederlands geograaf die vooral bekend is geworden als schrijver. Hij behoort met Harry Mulisch en Gerard Reve tot De Grote Drie, de drie belangrijkste naoorlogse Nederlandse auteurs. Maak kennis met de schrijver en z'n werk op de website van het Willem Frederik Hermans Instituut.en specifiek met zijn roman 'Conserve'.

Lees een aantal beschouwingen over dit eerste werk van W.F. Hermans.

Wie Conserve wil gaan lezen moet niet verwachten iets over het wezen en de realiteit van het Mormonisme als wereldbeschouwing te ervaren. De roman speelt zich weliswaar af in Salt Lake City, maar in het boek komt het Mormonisme als zodanig nauwelijks uit de coulissen, sterker nog, ze vormt zelfs de functie van coulissen. Hermans was als schrijver uitermate kritisch t.o.v. alles wat ook maar enigzins neigde naar ideologisch absolutisme, en was van mening dat het Mormonisme prima als voorbeeld c.q. achtergrond kon functioneren om zijn opvattingen kracht bij te zetten.

Een ieder die ook maar enigzins op de hoogte is van de cultuur en wereldbeschouwing van het Mormonisme zal bij het lezen van dit boek al heel gauw de wenkbrauwen fronsen, er weinig in hunnen herkennen, behalve dan de bevestiging dat we opnieuw met een auteur te maken hebben die meedoet aan wat zich is gaan manifesteren als 'de blinde rage van de anti-Mormoonse literatuur'.

In "De Blinde Rage van de Anti-Mormoonse Literatuur" wordt beschreven hoe in de negentiende eeuw een vloed van populaire romans van twijfelachtig alooi is ontstaan.
" De schrijvers zoeken vooral naar avontuurlijke gegevens in een exotisch kader, bij voorkeur met zowel een flinke dosis sensualiteit als een reeks gruwelijke voorvallen. Het nog onbekende Afrikaanse binnenland begint verhalen op te leveren van wilde menseneters die koene blanke helden de pot indraaien; bij de Indianenstammen moeten regelmatig ontvoerde jonge vrouwen bevrijd worden van de martelpaal; schattenzoekers schuimen de Zuid-Amerikaanse stromen en wouden af, voortdurend bedreigd door de giftige pijlen van koppensnellers; in de sensuele harems van het mysterieuze Oosten worden de eunuchen verschalkt om te kunnen binnendringen in het Ontoelaatbare.In het onbekende mormonisme, eenzaam teruggetrokken in een grootse en geheimzinnige wildernis, vinden vele schrijvers een nieuwe en onuitputtelijke grond voor sensatie verhalen. Het beeld van de Heiligen is immers al flink besmeurd geworden dor de haat van hen die Joseph Smith en de zijnen verjoegen van New York naar Missouri en vervolgens naar Illinois. De moordenaars van Joseph en Hyrum Smith rechtvaardigen hun daad met verhalen over mormoonse "verdelgers", de zogenaamde Danieten, die 's nachts eerzame burgers zouden overvallen. En als klap op de vuurpijl komt er dan nog de leer van het meervoudige huwelijk bij, waarbij het literaire beeld van de Turkse harems, met al hun geheimzinnigheid en erotisme, op het mormonisme wordt geent. Alles werkt blijkbaar samen om vanaf 1850 de grote massa een stroom goedkope romans en toneelstukken aan te bieden, waarbij de Heiligen der Laatste Dagen het mikpunt worden van onvoorstelbare verhalen. De meeste intriges draaien rond de onschuldige jonge vrouw die naar Utah wordt gelokt om in een polygaam gezin aan de grillen van een barbaarse echtgenoot te worden overgeleverd, dan ontsnapt met een bende woeste Danieten op haar spoor om op het nippertje gered te worden door een heldhaftige, christelijke jongeling.Sommige Angelsaksische auteurs danken hun later succes aan een eerste boek met anti-mormoonse inhoud. Arthur Conan Doyle creeert zijn Sherlock Holmes in "A Study in Scarlet", waar de detective een groep mormoonse bandieten moet overwinnen. Mark Twain wordt beroemd met "Roughing it", een boek met een belangrijke mormoonse episode. Theodore Winthrop en Zane Grey, twee Amerikaanse romanciers die ook nu nog hoog aangeschreven staan, verwierven bekendheid door anti-mormoonse romans. En voor wie iets meer afweet van literatuur, zijn volgende namen zeker veelbetekenend: Harriet Beecher Stowe, Artemus Ward, Joaquin Miller, Robert Buchanan - allen op een bepaald ogenblik delend in de anti-mormoonse schrijfrage. Maar geen een had ooit echte Heiligen der Laatste Dagen gezien."
("Mormonisme en Literatuur - Elisabeth Mulder en Fritz Dejonghe: uit "Horizon", Mei 1982)

Zo op het eerste gezicht heeft het er alle schijn van dat we met Conserve de naam van W.F.Hermans aan de lijst kunnen toevoegen. Het kan bijna niet missen: intriges rondom polygamie, incest, zelfmoord, het ontbreken van feitelijke gegevens en omstandigheden die inzicht zouden kunnen geven in de realiteit van het Mormonisme als wereldbeschouwing. Men kan zich niet aan de indruk onttrekken dat ook Hermans zich heeft laten verleiden door het sensationele, dat dit ook voor hem lezerspubliek opleverde voor zijn eerste roman, en zelfs aanzet gaf tot een succesvolle cariere.

Wie gebaseerd op het bovenstaande besluit Conserve dan maar niet te consumeren en in de prullenbak te doen belanden, onderschat echter de betekenis van dit boek. Conserve staat aan het begin van het ouvre van W.F.Hermans dat zo'n belangrijke plaats inneemt in de naoorlogse ontwikkeling van de Nederlandse literatuur. Maar ook voor Heiligen der Laatste Dagen heeft Conserve betekenis; niet alleen omdat het Mormonisme, zij het in negatieve zin, in de schijnwerper wordt gezet, maar ook als 'n nuttige confrontatie met vormen van totalitairisme en absolutisme.

Denise Staal schreef een korte samenvatting van Conserve. De titel 'Conserve' vereist enige uitleg: De titel 'Conserve' is een afgeleidde van het woord conserveren. Deze titel is gekozen, omdat het hele boek erom draait, dat de hoofdpersoon Onitah na haar dood niet begraven of gecremeerd, maar gebalsemd wil worden, zoals de oude Egyptenaren dat deden. In het Frans zijn 'Conserve' ingelegde levensmiddelen. Op zekere wijze voerden de Egyptenaren een zelfde proces uit met hun overledenen. Ook in het Engels betekent 'Conserve' behouden. Er is niet echt een andere betekenis voor te vinden. Zelfs uit het boek haal je geen diepere betekenis van de titel.

Vrijwel iedereen is het er over eens dat Conserve niet gemakkelijk leest, chaotisch en zelfs absurd is, geheel in de stijl die de jeugdige F.W.Hermans verder zou gaan ontwikkelen. Voor de meeste Heiligen der Laatste Dagen waarschijnlijk een oninterressant boek, Conserve geeft eigenlijk meer aanleiding tot discussie n.a.v. de latere uitspraken die de schrijver deed over zijn keuze om het Mormonisme als decor te kiezen. Zoals gezegd was Hermans als schrijver uitermate kritisch t.o.v. alles wat ook maar enigzins neigde naar ideologisch absolutisme, en was van mening dat het Mormonisme prima als voorbeeld c.q. achtergrond kon functioneren om zijn opvattingen kracht bij te zetten. Normaliter zal 'n ieder dit loffelijk streven van Hermans toejuichen, behalve als hij bij ons persoonlijk aan de deur komt kloppen. Het moet gezegd worden dat hij zonder aanziens des persoons te werk gaat, maar helaas wel als een ongenuanceerde olifant door de porceleinkast stormt.
Hans Renders schreef daarover: "Conserve is meer dan een aanklacht tegen de Mormonen of andere ideologische bewegingen, het is ook een cynische poging om de weg vrij te maken vor het individualisme binnen het gemeenschapsdenken dat de brave Nederlandse samenleving zo kort na de oorlog kenmerkte." (Biblion recensie, Hans Renders). Om gemeenschapsdenken te kunnen doorbreken is misschien het schokeffect inderdaad de enige manier om mensen wakker te schudden, bewust te maken. Waar Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog inderdaad wat dat betreft een enorme verandering heeft doorgemaakt, zouden we ons als Heiligen der Laatste Dagen kunnen afvragen of er ook bij ons een bewustwordingsproces op gang moet worden gebracht om overmatig gemeenschapsdenken wat meer toegankelijk te maken voor individualistisch denken.

Hermans zegt over over waarheden zolas hij die ervaart binnen het Mormonisme:
"Waarheden die elk wetenschappelijk onderzoek tarten en geheel in strijd zijn met ervaring en gezond verstand. Er is wel enige overeenkomst met andere kerken, maar het verschil is het absolutisme van de Mormonen. Zij geloven letterlijk en elke dag, wat andere gelovigen toch eigenlijk als een soort sprookje beschouwen, of als waarheden alleen in symbolische zin."

Een krasse uitspraak, en volkomen ongenuanceerd.

Wifried Decoo, doctor in de wijsbegeerte en letteren, aan de universiteit van Antwerpen en de Brigham Young universiteit te Provo in de V.S.:
"De Kerk van Jezus Christus aanvaardt alle kennis, alle zekerheden, alle ervaringen als waar, indien ze overeenkomen met de gekende werkelijkheid. Het verder leren van die werkelijkheid hoort tot de opdracht van de mens : de kerk moedigt daarom met klem studie en wetenschappelijk onderzoek aan, in het rustige besef dat geen enkele waarheid gevreesd moet worden."

En in BYU Studies "Science and Religion" lezen we: "Vanwege een geloof in de uiteindelijke overeenstemming van alle waarheden, en in het eeuwige karakter van de menselijke kennis, benaderen Heiligen der Laatste Dagen de wetenschap over het algemeen positiever dan sommigen in andere geloofstradities die zich eveneens nadrukkelijk op een schriftuurlijke basis beroepen."

Het laat zich raden dat Hermans geen enkel idee had hoe wetenschap en geloof zich verhouden binnen het Mormonisme. Was Hermans bovendien niet op de hoogte van de letterlijke interpretatie en stelligheid waarmee zowel streng Protestante kerken als wel het traditionele Katholicisme in Nederland en Belgie anno 1943 hun gemeenten en parochies van de kansel en spreekstoel toespraken? Hel en verdoemenis, de feitelijke en letterlijke aanwezigheid van Christus in de Eucharistie werden noch als sprookje, noch als waarheden in symbolische zin ervaren. Misschien duidde Hermans als hij het over sprookjes heeft op het Eerste Visioen van Joseph Smith en over het Boek van Mormon? Waarschijnlijk had zijn aversie tegen georganiseerd geloven dermate de overhand gekregen dat hij geen benul had van het feit dat dezelfde bezwaren golden voor de hem meer bekende geloofsrichtingen. En wat wist hij eigenlijk af van de mate waarin Heiligen der Laatste Dagen en andere Christenen hun waarheden nu precies begrepen?
Uit: "Mormonen voor Vrede en Gerechtigheid en C.S.Lewis":
"Religie kan worden ervaren als werkelijkheid, van goddelijke oorsprong, letterlijk en feitelijk als bron van openbaring. Religie kan echter ook worden ervaren als metafoor, als een menselijk expressie van goddelijke zaken van vooral historische en symbolische waarde."

Los van dit alles blijft de kruistocht van Hermans tegen het ideologisch absolutisme natuurlijk een boeiend gegeven. Komt het voor binnen het Mormonisme? Jazeker, en eveneens binnen andere geloofsgenootschappen, en in dezelfde mate als ze wordt aangetroffen in de maatschappij waarvan zij deel uitmaken. Leden van kerkgenootschappen zijn immers doorgaans een doorsnee van de gemiddelde bevolking.

Een uitspraak van Hermans uit 1971 n.a.v. een vraag hoe hij ertoe kwam in de jaren veertig een roman over de mormonen te schrijven. Hermans zag "zekere overeenkomsten tussen de mormonen en de nationaal-socialisten. Net als Hitler verkondigen de mormonen een totalitaire wereldbeschouwing, geheel gebaseerd op ‘waarheden’ die elk wetenschappelijk onderzoek tarten en geheel in strijd zijn met ervaring en gezond verstand." "Er is", zo vervolgt Hermans," wel enige overeenkomst met andere kerken, maar het verschil is het absolutisme van de mormonen. Zij geloven letterlijk, en elke dag, wat andere gelovigen toch eigenlijk als een soort sprookje beschouwen, of als waarheden alleen in symbolische zin."

De laatste aanhalingen in dit citaat van Hermans werden al besproken, maar zijn vergelijking met de nationaal-socialisten kan ons wel heel gauw in het verkeerde keelgat schieten. En toch had Hermans in zekere opzichten wel gelijk, hij vergat er echter gemakshalve bij te vermelden dat overeenkomsten met nationaal-socialisten overal op de loer liggen, bij de Mormonen, bij Katholieken en Protestanten, bij arbeidersbewegingen, bij schrijversgilden zelfs. Je zou zelfs kunnen stellen dat Hermans zelf zich regelmatig van een rucksichtlos absolutisme bediende, wellicht ook reden waarom hij door mensen en groeperingen die hij wat minder vriendelijk behandelde voor de rechter werd gesleept, zelf voor fascist werd uitgemaakt!

Voorliefde voor absolutisme, fascisme, kan alleen ontsluierd en ontmaskerd worden als we het als zodanig herkennen, en aan het licht durven brengen. Hermans had daar dus geen enkel probleem mee en nam geen blad voor de mond. Zeker vanuit de Nederlandse cultuur mag dit als een deugd worden aangemerkt: 'recht door zee is de beste weg'.
De mormoonse schrijvers Alan Keele en Douglas Tobler maar ook Keith Warner geven aan dat er zowel Duitse als Nederlandse Heiligen der Laatste Dagen waren die sympathiek stonden t.o.v. de Nazi's:

"De Heiligen der Laatste Dagen in Duitsland waren niet gebrand op een confrontatie met hun nationale overheid, en volgden President Grant's advies (daartoe) gewillig op. Mormonen en Nazi's coexisteerden over het algemeen heel comfortabel. Sommige kerkleden zagen Hitler als een instrument in God's hand om de wereld voor te bereiden op het Duizendjarig Rijk. Vage overeenkomsten werden getrokken tussen de Kerk en de Nazi Partij met haar nadruk op aktieve betrokkenheid door ieder lid. De vrouwenafdeling van de Partij en de Hitler-Jeugd werden door sommigen gezien als maatschappelijk spiegelbeeld van de Kerkelijke Zusters Hulp Vereniging, de Jongemannen en Jongevrouwen, en de Padvinderij. Het vitale belang van 'Arische' afkomst gaf nieuwe betekenis aan genealogisch onderzoek. En ook de Fuhrer zelf, niet-roker, niet-drinkende vegetarier die voor niemand week in zijn wens naar absolute wetsopvolging en orde leek de belichaming van vele van de meest fundamentele waarden van de Heiligen der Laatste Dagen. ("The Fuhrer's New Clothes" door Alan Keele en Douglas Tobler - Sunstone Nov '80)

"De zendingspresident merkte op, dat haat en wantrouwen de atmosfeer in alle wijken bedierf. Deze spanningen werden veroorzaakt door de tegenwoordigheid van twee politieke stromingen in de Kerk. De ene groep bestond uit leden die met de Duitse zaak sympatiseerden. De andere groep rebelleerde tegen het Duitse regime. Hoewel allen leden van de Mormoonse Kerk waren, weigerde elke groep om met een lid van de andere groep te spreken. Gedurende de vergaderingen zaten zij ieder aan een andere kant van de kapel. Als het sacrament eerst aan de sympatisanten werd aangeboden, weigerden hun tegenstanders (Nederlanders) dit, omdat zij geloofden dat het verkeerd zou zijn van het avondmaal te nemen met haat in hun harten."
("Geschiedenis van de Nederlandse Zending" door Keith C.Warner)

Zoals bovenstaande artikelen aangeven waren er dus sympatisanten, maar ook tegenstanders van het Nazi regime binnen de Duitse en Nederlandse gemeenten van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen.
Het moge duidelijk zijn dat het Mormonisme zich wat dat betreft dus weinig onderscheidde van andere kerkgenootschappen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Als Conserve en veel van het overige ouvre van W.F.Hermans was bedoeld als waarschuwing in algemene zin om zich verre te houden van fascisme en ideologisch absolutisme, dan kunnen we ons daarin goed vinden. Als echter het Mormonisme wordt aangehaald als schoolvoorbeeld van totalitair denken dan kan het zinvol zijn eens kennis te maken met Helmuth Hübener.

Helmuth Hübener was de jongste verzetstrijder in het Derde Rijk die ter dood werd veroordeeld door het 'Volksgerichtshof' en werd geexecuteerd. Helmuth groeide op in een gezin dat zich niet met politiek bezig hield. Evenals z'n moeder en grootmoeder was hij lid van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. In de zomer van 1941 begon hij naar BBC-uitzendingen te luisteren en daarop gebaseerd schreef hij een aantal anti-fascistische pamfletten en voorzag zich van een groot aantal afdrukken daarvan. Middels de vlugschriften wilde hij mensen er van bewust maken hoe misleidend de officiele oorlogsverslaggeving was vanuit Berlijn, en hoe misdadig ook het beleid van Adolf Hitler, Joseph Goebbels, en andere Nazi's. De pamfletten vonden hun weg door geheel Hamburg, door ze stiekem op mededelingen-borden te prikken, in brievenbussen te schuiven, en in jaszakken te stoppen. Helmuth werd uiteindelijk verraden, en gearresteerd door de Gestapo. Hij werd schuldig bevonden aan samenspanning tot hoogverraad en verraad aan de vijand. Niet alleen werd hij ter dood veroordeeld, maar ook tot het permanente verlies van zijn burgerrechten. Op 27 Okt. 1942, hij was toen 17 jaar, werd hij onthoofd in de Plotzensee Gevangenis te Berlijn. Zelfs voor de Nazi's was het hoogst ongebruikelijk een jeugdige verdachte te berechten, laat staan ter dood te veroordelen, het gerechtshof echter vermeldde dat Helmuth een meer dan gemiddelde intelligentie bezat voor een jongen van zijn leeftijd. Volgens het gerechtshof duidde Helmuth's algemene ontwikkeling en politieke inzicht erop dat het een jongeman betrof met een intellectuele ontwikkeling die men normaliter niet aantrof bij leeftijdsgenoten. Om die reden, vermeldde het gerechtshof, diende Helmuth Hübener te worden gestraft als zijnde een volwassene. Hubener's opschrift voor "pamflet W" was: "De Stem van het Vaderland". De Gestapo beschouwde dit pamflet als "een poging het ondermijnende streven van de vijand op theologisch wijze te ondersteunen." Het betreffende pamflet leek inderdaad aan te tonen dat Hübener zijn verzet tegen de Nazi's zag als een noodzakelijke consequentie van zijn godsdienstige opvattingen."

De tekst van een van Helmuth's vele pamfletten:

"Duitse jongens! Kennen jullie het land zonder vrijheid, het land van terreur en tirannie? Jazeker wel, maar jullie zijn bang er over te spreken. Ze hebben jullie dermate geintimideerd dat je er niet over durft te praten uit angst voor represailles. Je hebt het al geraden; het is Duitsland - Hitler Duitsland! Door hun brutale taktiek van terreur tegen jong en oud, mannen en vrouwen, is het hen gelukt jullie om te vormen tot weerloze marionetten zonder ruggegraat".

Helmuth Hübener was als 15-jarige Mormoonse jongeman een tijdgenoot van de destijds 21-jarige Willem Frederik Hermans die in 1943 aan zijn eerste roman Conserve begon.
Beide jongemannen gaven blijk van een grote mate van algemene ontwikkeling en intelligentie, en beiden namen geen blad voor de mond om zich tegen fascisme uit te spreken. Helmuth Hübener voegde de daad bij het woord.

Conserve heeft als roman weiliswaar weinig met het Mormonisme als zodanig te maken, maar het ouvre van Hermans zet ons wel aan het denken over de noodzaak tot kritisch geloven, en dat is natuurlijk een gedachte die het conserveren alleszins waard is.

 

April 2006 - Robert Poort