IN MEMORIAM DR. C.F. BEYERS NAUDÉ

Op 7 september 2004 overleed dr. Christiaan Frederick Beyers Naudé op de leeftijd van 89 jaar. In de jaren tachtig was de Raad van Kerken zeer betrokken bij zijn zusterorganisatie de Zuid-Afrikaanse Raad van Kerken en de anti-apartheidsstrijd. Warme herinneringen leven bij velen bij de gedachte aan bisschop Tutu en dr. Beyers Naudé, voor velen dè gezichten van de strijd tegen de apartheid binnen Zuid-Afrika. Op 20 september vond een gedachtenisdienst plaats in de Domkerk te Utrecht onder leiding van dr. Albert van den Heuvel. Een bijdrage van zijn hand.

Toen wij hoorden dat Beyers Naudé zijn laatste aardse dagen had bereikt, heb ik ’s avonds nog eens zijn autobiografie uit de kast genomen en dat merkwaardige leven aan me voorbij laten trekken. Het leest als een avonturen- en soms ook wel eens als een schelmenroman.

In het begin van zijn leven wees niets er nog op dat Christiaan Frederick Beyers Naudé zou uitgroeien tot een van de meest gevierde opponenten van het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Zoon van een stoere gereformeerde (NG, Nederduits gereformeerde) dominee, de stichter van de oernationalistische Afrikaanse Broederbond, en zelf keurig maar zonder ophef theologie gestudeerd, leerling van prof. Verwoerd, predikant geworden in Loxon, het jongste lid van de Broederbond ooit, studentenpredikant in Pretoria en al vroeg op weg om voorzitter van de Transvaalse NG synode te worden.

Maar dan slaat de twijfel toe. Toen prof. Ben Marais een boek schreef waarin hij liet zien dat apartheid niet bijbels te verdedigen was, hield Beyers nog zijn mond. Dat heeft hij later vaak betreurd, maar zo rond 1950 was hij niet toe aan iets dat op een kerkelijk conflict leek. Wel discussieerde hij met bevriende jonge predikanten over het gelijk van Marais. Zijn vriend ds. Bertie Brink: Broer Beyers, ek wil net vir jou se dit gaan jare en jare neem voor ons die kerk gaan kry om in te sien dat apartheid nie bybels geregverdig kan word nie. Daarom moet ons geduldig wees… Waarop Beyers: Broer Bertie, hoe lank dink jy sal ’n mens moet wag en in die stilte moet werk? Brink: Vyftien jaar, twintig jaar… Beyers: Maar broer Bertie, wat moet ek met my gewete in die tussentyd maak?

Zo lang zou het niet duren. Op 21 maart 1960 werden bij een vreedzame betoging in Sharpeville 69 zwarte mensen van achteren doodgeschoten en 180 gewond. De wereld was geschokt en de Wereldraad van Kerken riep een consultatie bijeen in Cottesloe waar Zuid-Afrikaanse kerk’leiders’ samenkwamen met een aantal oecumenische vertegenwoordigers om te spreken over oecumene en apartheid. Beyers Naudé was een van de afgevaardigden. Dat werd het breukpunt in zijn leven.
Terwijl in heel Zuid-Afrika politiek en kerk over het Cottesloe-rapport – dat nu na zoveel jaren nog heel mild klinkt – heen viel, weigerde Beyers zich ervan te distantiëren. En vanaf dat moment wordt zijn bestaan op zijn kop gezet. Het begint met het opzetten van een blad Pro Veritate. Volgt het oprichten van het Christelijk Instituut waarin het kerkelijk verzet tegen de apartheid op bijbelse wijze wordt geconcentreerd. Dan leidt de controverse in de NG kerk ertoe dat Naudé zijn ambt verliest. Het verslag van het afscheid van zijn laatste standplaats – de NG kerk van Vogelkop bij Johannesburg – laat zich nauwelijks met droge ogen lezen. Beyers is diep gegriefd over wat de NG kerk hem aandoet, maar blijft nog lidmaat tot 1982, wanneer de NG Kerk ‘wegens ketterij’ uit de WARC (World Alliance of Reformed Churches) wordt gezet. Beyers wordt lid van de zwarte NG kerk in Afrika. Dan begint de strijd pas goed.

Het Christelijk Instituut wordt in 1977 een verboden organisatie, Beyers krijgt zeven jaar huisarrest, gedurende welke tijd hij niet meer dan één bezoeker tegelijk mag ontvangen. Ik vergeet nooit dat toen ik hem, na op slinkse wijze een visum te hebben gekregen, een keer bezocht, Ilse, zijn vrouw, twee kopjes thee voor zijn studeerkamer op de grond zette!
In de brede oecumene wordt Naudé op vele wijzen geëerd, eredoctoraten en andere onderscheidingen dalen op hem neer (eredoctor aan de VU in 1972). Zij zullen hem zeker tot steun zijn geweest, ook al deed hij er vaak luchtigjes over.
Over de hele wereld werd zijn naam bekend als een van die rechtvaardigen, die niet moede werd om in woord en daad het evangelie van gerechtigheid en vrede te verkondigen.
Toen Desmond Tutu in 1985 bisschop werd van Johannesburg, volgde Naudé hem op als algemeen secretaris van de Zuid-Afrikaanse Raad van Kerken. Hij was toen 69 jaar. En de strijd ging door tot hij in 1988 met pensioen ging. Daarna bleef hij spreken en schrijven en oecumenische zendingsreizen maken.

In de laatste tien jaar ziet Naudé nog de vruchten van zijn werk. Toen het apartheidssysteem afbrokkelde werd hij overal toegejuicht waar hij jaren was verguisd. Na 32 jaar preekte hij weer in zijn oude NG gemeente van Vogelkop!
Maar de grootste dag in zijn leven was die van de eerste algemene en vrije verkiezingen in 1994: hij omhelsde mij ’s avonds woordloos in een grote hal met verzegelde stembussen, tranen in zijn ogen.
Daarna werd het betrekkelijk stil om hem en zijn vrouw. Zij betrokken een verzorgingsflat waar overigens nog steeds iedere dag een schare oude medestrijders en vrienden hem hebben bezocht. Drie jaar geleden dachten wij dat zijn einde gekomen was, maar hij krabbelde toch nog wat overeind, las de kranten en ‘at zijn milliepap’, zoals zijn vrouw ons tevreden schreef.
Nu hebben we alleen nog maar de herinnering aan deze grote man. Zijn nagedachtenis zij ons tot een zegen.
De hele schepping, schrijft Paulus aan de gemeente in Rome, wacht met reikhalzend verlangen op het openbaar worden van de zonen Gods. En soms wordt dat verlangen heel even vervuld.

uit: Oecumenische Bulletin 2004
Raad van Kerken in Nederland

Bekijk een video opname van een gesprek met dr. Christiaan Frederick Beyers Naudé:

AFRIKANER BUITEN DE KRAAL
IKON televisieportret van dr. C.F. Beyers Naudé