Vreemde Ogen door Alissa York
Een boekbespreking door Robert Poort

In 2007 is het honderdvijftig jaar geleden dat het Bloedbad te Mountain Meadows plaats vond, een donkere bladzijde in de overigens zo vreedzame geschiedenis van de mormoonse pioniers in Utah. Ik werd me onlangs van dat feit nog eens bewust toen ik een email ontving van Lucie van Rooijen die het boek Effigy van de Canadese schrijfster Alissa York in opdracht van uitgeverij Meulenhoff in het Nederlands aan het vertalen was. Lucie van Rooijen was op zoek naar de Nederlandse tekst van de Leer en Verbonden en richtte zich tot MVG voor hulp.
Aan het verzoek kon gemakkelijk tegemoet worden gekomen, maar de nieuwsgierigheid van MVG was gewekt, en we vroegen haar een tipje van de sluier op te lichten omtrent haar vertaalproject. Enige tijd later was uitgeverij Meulenhoff zo vriendelijk ons een exemplaar van het boek te zenden en de navolgende boekbespreking vloeide er uit voort.

Heiligen der laatste dagen in het nederlands taalgebied kunnen zich niet veroorloven geen aandacht te schenken aan Vreemde Ogen dat onlangs in de boekwinkels verscheen. Los van een beperkt aantal kerkelijke uitgaven zijn in het Nederlands vertaalde boeken over het Mormonisme op de vingers van een hand te tellen, reden dus om er met belangstelling kennis van te nemen. Verder is het zaak voor de mormoonse gemeenschap om hondervijftig jaar na de rampzalige gebeurtenissen goed geinformeerd te zijn over de eigen kerkelijke geschiedenis, terwijl ook de media er wellicht aandacht aan zal gaan besteden.
MVG besloot een speciale Mountain Meadows Massacre -pagina (1) in het leven te roepen, en de boekbespreking van Vreemde Ogen past natuurlijk uitstekend in dat kader.

Uit een korte beschrijving van uitgeverij J.M.Meulenhoff:

Op 11 november 1857 is het zesjarige meisje Dorrie getuige van de wrede moord op haar ouders in een rustige en vruchtbare vallei in Zuidwest-Utah. Dorrie wordt geadopteerd en verdringt de gebeurtenis volledig, al blijven de gruwelijke beelden in haar dromen rondspoken. Op haar veertiende wordt ze uitgehuwelijkt aan Erastus Hammer, een veel oudere mormoon, die met zijn drie andere vrouwen en hun kinderen op een paardenranch woont. Dorrie zondert zich af in een hut naast het huis, waar ze zich dag en nacht wijdt aan haar passie: het opzetten van dieren. Haar leven verandert wanneer Bendy, slangenmens en paardenliefhebber, komt helpen op de ranch...

Alissa York schrijft in een verantwoording aan het eind van haar werk:
"Hoewel Vreemde Ogen fictie is, zijn er wel degelijk raakpunten met de geschiedenis. Het is zonder twijfel een pijnlijk verhaal. Ik heb mijn best gedaan het met liefde te vertellen."
De schrijfster is n.m.m. zonder meer in haar opzet geslaagd, en heeft een boeiend verhaal geschreven paralel aan de feitelijke gebeurtenissen, zij het dat de meeste lezers waarschijnlijk onvoldoende op de hoogte zijn van het drama waarop het boek is gebaseerd! Alissa York neemt de lezer door het gehele boek regelmatig terug naar de gewelddadige gebeurtenissen, het word de lezer duidelijk dat er iets verschrikkelijks heeft plaatsgevonden, maar het blijft gissen naar een totaalbeeld.
Voor de gemiddelde lezer wellicht een nogal duister boek over het harde leven van pioniers en polygamie in zuidwestelijk Utah. In dat opzicht is de Nederlandse titel van het boek Vreemde Ogen heel passend; een verhaal over een donkere episode uit de geschiedenis van de 'mormonen' wiens handel en wandel over het algemeen immers inderdaad met vreemde ogen word bekeken door een vaak nauwelijks geinformeerd lezerspubliek. Toch mogen we niet stellen dat de schrijfster hier op de gebruikelijke sensatietoer is gegaaan. Zij is er in geslaagd om op fictieve wijze de geschiedenis tot leven te brengen, en een vergelijking met de negendelige romanserie The Work and The Glory van Gerald Lund rond de ontstaansgeschiedenis van het Mormonisme schiet mij dan ook in gedachten, zij het dat Gerald Lund vooral positieve en verheffende beelden schetst, terwijl Alissa York's boek een negatief en somber geheel oplevert. Men moet zich daarbij realiseren dat de tegenstelling wat dat betreft ook nauwelijks scherper had kunnen zijn: de over het algemeen heldhaftige en bewonderingswaardige saga van de mormoonse trek naar het westen enerzijds en een toch wel incidenteel geval van onmenselijke wreedheid anderzijds. De mormoonse pioniers werden voortdurend en stelselmatig vervolgd en verdreven onder de nauwelijks verhulde goedkeuring van overheidswege, terwijl de tragische gebeurtenissen op Mountain Meadows konden gebeuren omdat er geen mogelijkheid was om tijdig in te grijpen van de zijde van de hoogste kerkelijke leiding.

Bij heiligen der laatste dagen, ook wel mormonen genoemd, raakt dit boek een gevoelige snaar. Als men al van deze zwarte bladzijde in de kerkgeschiedenis af weet, bestaat de neiging om de hele geschiedenis maar zo snel mogelijk te vergeten. Begrijpelijk natuurlijk, niemand hangt graag de vuile was buiten.
Toch heeft de geloofsgemeenschap het gebeuren niet verdrongen, er zijn talloze interne en externe publicaties verschenen die proberen de geschiedkundige feiten zo goed mogelijk te reconstrueren en Alissa York maakt er melding van in haar verantwoording.
Heiligen der laatste dagen lezen de onthutsende feiten van Mountain Meadows Massacre met grote verslagenheid, men vraagt zich af hoe zo iets heeft kunnen gebeuren in de inderdaad overigens zo vreedzame geschiedenis van de mormoonse pioniers in Utah.
Het is een frustrerend dilemma, aan de ene kant wil men zeker niet de indruk wekken zaken goed te praten, aan de andere kant weet men dat het bloedbad, weliswaar door mormonen aangericht, niets van doen heeft met de mormoonse wereldbeschouwing als zodanig. Het probleem is dat slechts weinigen de moeite nemen serieus kennis te maken met deze unieke christelijke geestelijke stroming waarvan het ledenaantal inmiddels het inwoneraantal van Nederland evenaart.
In een essay: 'De Blinde Rage van de Anti-Mormoonse Literatuur' (2)wordt uitvoerig beschreven hoe de immer voorspelbare negatieve stereotypering haar oorzaak vind in onbekendheid met de boeiende realiteit van de mormoonse cultuur.
De bijdrage van (niet-mormoons) schrijfster Alissa York is dat zij verhult noch beschuldigt, ze draagt op expressieve wijze bij aan de beeldvorming die kan leiden tot groter begrip van de omstandigheden die tot het bloedbad leidden. Zij gaat uitgebreid in op de intermenselijke verhoudingen tussen de polygame huwelijkspartners in het verhaal en het is zeker niet onredelijk om aan te nemen dat aan het gewelddadig gedrag, minder verheffende familieomstandigheden ten grondslag lagen. Waar de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen voortdurend en op profetische wijze waarschuwt voor de disintegratie van het gezin, schetst Alissa York geheel terrecht waartoe onachtzaamheid en ongevoeligheid in dat verband kunnen leiden.
In een vraaggesprek was de schrijfster overigens niet zozeer kritisch t.o.v. polygamie, maar des te meer over mannelijk hypocriet seksueel gedrag in het algemeen.

" Ze zeiden: jullie klagen over onze manier van leven, maar kijk eens naar jullie liberale gewoontes, naar jullie minnaressen en hoeren. Bij de mormonen was de mannelijke honger naar meerdere seksuele partners in het geloof verankerd, zodat iedereen wist waar hij of zij aan toe was." (3)

Niet iedereen zal het eens zijn over 'de mannelijke honger naar meerdere seksuele partners' zoals de schrijfster het noemt. De aangenomen 'honger' mag voor kennisgeving worden aangenomen, de vraag is inderdaad hoe deze word gestild in onze samenleving. Het 'meervoudige huwelijk' onder heiligen der laatste dagen was bovendien natuurlijk veel meer dan een seksuele aangelegenheid. E.e.a. ging gepaard met grote sociale verantwoordelijkheid voor de partners, precies het tegenovergestelde van de huidige maatschappelijke ontwikkelingen! Overigens beschrijft Alissa York in Vreemde Ogen hoe de hoofdpersoon, Dorrie, nu juist niet door seksuele verlangens van haar echtgenoot Erastus de vierde vrouw werd, maar om geheel andere redenen.
Zowel onder monogame als polygame huwelijkspartners treffen we goede en slechte verhoudingen aan, dat spreekt voor zich, maar het is in de lijn van het verhaal van Vreemde Ogen logisch dat wordt gesuggereerd dat aan de gewelddadige gebeurtenissen waarschijnlijk minder verheffende huwelijksverhoudingen ten grondslag lagen.

De oorspronkelijke, engelstalige, versie van het boek is getiteld: Effigy.
Een 'effigy' is een weergave van een persoon middels beeldende kunst, meestal door beeldhouwwerk, en in het geval van Vreemde Ogen in de vorm van opgezette dieren die in de gedachtenwereld van Dorrie de plaats innemen van personen die in haar onderbewustzijn een rol spelen. Naast de opgezette dieren maakt Alissa York gebruik van een flink aantal andere 'beelden': ze schrijft over de veelal onbekende wereld van de Paiute en Ute indianen (waarnaar de Staat Utah werd vernoemd) en over de onverbiddelijke natuur van het woestijnlandschap.
Afgerekend word ook met de gedachte dat er zo iets bestond als 'de mormoonse pionier'. In realiteit waren er een groot aantal verschillende motieven die pioniers deed besluiten 'naar Zion op te trekken'. Godsdienstige motieven waren de grootste gemene deler, maar ook economische en andere beweegredenen speelden een rol. Daarbij moet in gedachte worden gehouden dat de jeugd weinig keus had dan moedig mee te trekken naar het westen en dat de volgende generaties ook werden aangeduid als Pionier. Het laat zich raden dat 'de mormoonse pioniers' uiteindelijk vrijwel net zo geschakeerd waren in sociale klassen en wellevendheid als andere bevolkingsgroepen.
Als Vreemde Ogen ergens over gaat is het wel dat wereldbeschouwing en individueel handelen (helaas) twee heel verschillende dingen kunnen zijn. Zo ook in het leven van de polygame familie Hammer; Erastus en zijn vier echtgenotes: Ursula, Thankful, Ruth, en de jongste vrouw Eudora (Dorrie).
Het boek maakt daarbij vooral ook duidelijk dat gewelddadig handelen nooit op zichzelf staat. Waar van de ruige woestijn en haar dierlijke bewoners weinig anders dan wreedheid verwacht kan worden, is de mens aan hogere maatstaven gebonden, mits deze zich daar voor open stelt. Vreemde Ogen is eigenlijk een verhaal van die strijd in het leven van de hoofdrolspelers, een strijd die soms onbegonnen lijkt gezien de krachtige impulsen van zelfbehoud, opvoeding en menselijk lijden.
Thema's als pijn, jalouzie, seksuele verdrongenheid en onmacht komen uitgebreid aan de orde en het lijkt er op dat de schrijfster ze zo nadrukkelijk naar voren brengt om aan te geven dat ze uiteindelijk kunnen leiden tot geweld.
Duidelijk wordt ook dat het meestal onze levensomstandigheden zijn die ons handelen bepalen. Alissa York drukt ons met de neus op de feiten; we kunnen ons vanuit onze belevingswereld nauwelijks voorstellen hoe bikkelhard het leven was in een uithoek van een vrijwel onbevolkte woestijn in de negentiende eeuw. Het was letterlijk een kwestie van leven of dood: een leven van jacht, van het slachten (en opzetten) van dieren, waarbij de mens veelal rook als 'n dier, en soms tegen beter weten in ook handelde als 'n dier...

Alissa York's boek is een creatieve expressie van menselijk verlangen en menselijke onmacht, zaken die we ook in ons eigen leven ervaren.
De schokkende gebeurtenissen rond de Mountain Meadow Massacre staan lijnrecht tegenover de meest elementaire menselijke en godsdienstige beginselen, vormen zelfs de spreekwoordelijke uitzondering die de regel doet bevestigen.
Anno 2007, hondervijftig jaar later, mogen we vaststellen dat de Staat Utah zich heeft ontwikkeld als de meest immigranten-vriendelijke staat in de Verenigde Staten (4) en ook als de staat met het procentueel laagst aantal militaire recruten (5); mormoonse jongemannen en -vrouwen vervullen immers wereldwijde zendingen met als doel de vrede van Christus te prediken in een nog steeds gewelddadige wereld.

Vreemde Ogen is een boeiend boek dat men zeker tot het einde uit zal willen lezen, door Lucie van Rooijen in een goede stijl in het Nederlands vertaald. De vertaling moet een heel karwei geweest zijn gezien de gedetailleerde beschrijvingen van het opzetten van dieren. Een boek voor een volwassen publiek i.v.m. de gewelddadige (en soms seksueel) geladen inhoud.

bronvermelding:
1. MVG-pagina: Mountain Meadows Massacre
2. De Blinde Rage van de anti-Mormoonse Literatuur
3. http://www.spitsnet.nl/nieuws.php/47/221/online/interview
4. Vreemdelingenbeleid in Utah
5. Missions over Military

 

lees ook: een interview met Alissa York

 

 

 

Febr.2007