Je moest je schamen, zeggen ze dan.
Maar voor welke dingen ‘moet’ je je schamen?

Antropoloog Wouter van Beek
over Prestatieculturen en Schaamteculturen

uit de LEEUWARDER COURANT d.d. 24 december 2005
door ANNIEK BOSWIJK

Je moest je schamen...
Schaamte is universeel. Het vermogen om
je te schamen is bij iedereen aanwezig, net
als de fysieke reactie. ,,Ook negers blozen,
al zie je dat niet goed’’ , zegt cultureel antropoloog
Wouter van Beek. Wat verschilt is
waarvóór mensen zich schamen. Dat komt doordat
schaamte aangeleerd is. ,,Kijk maar naar kleine
kinderen, die schamen zich nog nergens
voor.’’
De regels die we leren over wat wel en niet netjes
is en waar je dus voor zou moeten schamen, maken
deel uit van een code. ,,Die afgesproken code
maakt het leven mogelijk en makkelijk’’, zegt Van
Beek. ,,De mens is nu eenmaal een intens sociaal
wezen en heeft die code nodig om zich te handhaven
in de groep.’’
Wat elke cultuur gemeen heeft, is de schaamte
die met seksualiteit te maken heeft, stelt Van
Beek. ,,Dat hangt ook met het kleedgedrag samen.
Je schaamt je als je niet netjes gekleed bent.
Wat dan wel of niet netjes is, hangt niet alleen af
van de cultuur maar natuurlijk ook van de situatie.
Op het strand kun je prima in je bikini rondlopen,
maar stap je daarmee een chique receptie
binnen, dan val je uit de toon en schaam je je.’’
In de meeste culturen worden de genitaliën bedekt.
Toch kent de cultureel antropoloog ook culturen
waar de schaamte absoluut niet in de geslachtsdelen
zit. ,,Bij Niloten-groepen in Sudan
dragen de meisjes uitsluitend een kralenketting
om hun middel. Worden ze per ongeluk gezien
zonder die ketting, dan gaan ze blozen, want ze
voelen zich naakt. En sommige indianenstammen
dragen alleen iets om de pols. Groepen die echt
helemaal naakt lopen zijn er eigenlijk niet.’’

Masker
In gedrag is er een groter onderscheid tussen de
verschillende culturen. Van Beek: ,,Het gaat daarbij
om het verlies van de persona. Dat woord
komt uit het Grieks en betekent ‘masker waar het
geluid achter vandaan komt’ betekent. Als iemand
iets doet dat binnen een groep onacceptabel
is, dan valt dat masker af en verliest diegene
zijn persona. Letterlijk gezichtsverlies.’’
Grofweg is er een indeling te maken in schaamteculturen
en prestatieculturen. In een prestatiecultuur
- zoals de meeste westerse - kun je, als je
iets hebt gedaan waarvoor je je moet schamen,
boete doen. Daarmee is de kous dan af. ,,Neem
Bill Clinton. Hij heeft in het openbaar gezichtsverlies
geleden, maar uiteindelijk is hij alleen
maar een nog invloedrijker man geworden. Als
wij onze persona verliezen kan dat dramatisch
zijn, maar het is bij ons niet beslissend.’
In een schaamtecultuur daarentegen is de
schaamte van de ontmaskering zo’n beetje het
ergste wat je kan overkomen. ,,In Japan, een typische
schaamtecultuur, kon dat in uiterste gevallen
zelfs leiden tot harakiri.’’ Andere voorbeelden
van schaamteculturen zijn die van moslims en de
machoculturen van rond de Middellandse Zee.
Privé en publiek zijn sterk gescheiden bij schaamteculturen.
,,Daar gaat het niet om hoe iemand is, maar
meer om hoe iemand zich voordoet. Prikt een ander
daardoor heen, waardoor het masker afvalt, dan is de
geloofwaardigheid van die persoon verdwenen.’’
Een duidelijk voorbeeld daarvan zag Van Beek bij de
Dogon in Mali, een cultuur waar hij onderzoek naar
heeft gedaan. ,,Daar maakte ik mee dat een meisje mij
ergens van beschuldigde. Het was een valse beschuldiging
en dat kwam uit. Ik vond het niet zo belangrijk,
maar daar was iedereen het er over eens dat ze gestraft
moest worden. Iemands naam beschadigen is
het ergste wat je kunt doen. In het dorp moest worden
omgeroepen dat zij een leugenaar was. Het vernederde
meisje vertrok en ik heb haar nooit meer gezien.’’
Bij een cultuur als de onze is de scheiding tussen publiek
en privé veel minder sterk. ,,Vroeger, toen de samenleving
meer gereformeerd en calvinistisch was,
hadden wij ook meer een schaamtecultuur. Werd een
minister betrapt op een leugentje, dan kon de man aftreden.
Nu is dat allang niet meer zo.’’
Juist omdat er nu veel meer publiciteit en public exposure
is, zijn er veel meer mogelijkheden om de schijn
van de publieke persona op te houden, zegt Van Beek.
In verschillende sferen kun je verschillende personae
laten zien.
,,En aan de andere kant is er ook een hele industrie
ontstaan om die schijn te ontmantelen: de roddelbladen.
Juist daardoor gaan we ons minder schamen
voor misstappen. Want een bekende Nederlander die
ni´et in de Story staat, die kan het ook schudden.’’
Je laten gaan, is niet perse meer iets om je voor te
schamen. ,,Vroeger schaamden wij ons ook voor dingen
als in het openbaar dronken zijn. Nu is het veel
meer geaccepteerd om af en toe uit de band te springen.’’

Emoties tonen
Het tonen van emoties hoort ook in die categorie. ,,Wij
vinden dat nodig. Maar in sommige culturen is het
echt not done, iets om je voor te schamen. Denk maar
aan de traditionele Engelse stiff upper lip. Chinezen en
Japanners doen het ook niet. Maar in het Midden-Oosten
en rond de Middellandse Zee, daar móet je je gevoelens
juist laten zien.’’
Er wordt vaak gezegd dat de normen in Nederland
vervagen, dat de maatschappij schaamtelozer wordt.
Zo ziet Van Beek het niet. ,,De normen vervagen niet,
ze verschuiven. Schaamte zal altijd blijven, alleen zijn
de aanleidingen voor situaties waarin we ons schamen
nu gevarieerder dan vroeger. ’’