Pres. Obama ontvangt kerkpres. Monson en mormoons senator Harry Reid - fractievoorzitter van de regerende Democratische Partij - kenmerkend voor de relatie tussen de mormoonse kerk en haar culturele omgeving in de VS.


Wouter van Beek:

"Het criterium is de spanning tussen kerk en de omringende cultuur".

Kerk of sekte?

 

Ik reageer zo nu en dan op opmerkingen in de pers dat de kerk een sekte zou zijn; onze eerste reactie is dat we dat niet zijn, enigszins verontwaardigd meestal: we zijn toch een kerk! Mijn reactie gaat ook altijd die richting uit, want we zijn in Nederland een erkende kerk (in België niet, trouwens). Maar ik voer deze discussie met enige terughoudendheid, omdat de vraag niet zo makkelijk is, en eigenlijk dit debat niet zo zinvol is. Wat is eigenlijk een kerk, wat een sekte? Er zijn veel definities voor gegeven, vooral vanuit theologische hoek, die dan ingaan op de betreffende theologie van de groep. Maar dat is wetenschappelijk uiterst onbevredigend, op die manier is iedereen die van mening met je verschilt, een sekte. Ik neem aan dat wanneer Talmage en Nibley het over de ‘sectarians’ hebben wanneer ze de theologen van RK of Protestantse huize bedoelen – want die term gebruiken zij wel – dat niet neerbuigend bedoeld is. Het is verstandig dat de kerk dat nu niet meer doet, daarvoor hebben we ook teveel respect voor andere kerken.  

Maar helemaal kunnen we het niet laten passeren. Hoe dan wel er mee om te gaan? In het Public Affairs comité heb ik uitgelegd dat de enige productieve criteria die van de godsdienstsociologen Stark en Bainbridge zijn, zij onderscheiden church-denomination-sect-cult. Het criterium is de spanning tussen kerk (organisatie + prediking) en de omringende cultuur. Men is een kerk als de waarden, normen, prediking en type organisatie samenvalt met die van de omringende cultuur; zo is the RK kerk in Katholieke landen een ‘Kerk’ omdat men central staat in een katholieke cultuur, een samenleving die doortrokken is van waarden, ideeën en beelden die bij de RK kerk behoren. Er is dan naast die kerk eigenlijk geen concurrerende kerkelijke organisatie.

Een denominatie is een kerkelijke organisatie die opereert naast andere soortgelijke organisaties, met gelijksoortige boodschappen, die alle qua cultuur niet teveel verschillen van de cultuur van de samenleving waarin zij opereren. Verschillende protestantse kerken in een land met een oude protestantse traditie, bijvoorbeeld, het Nederlandse protestantendom is een voorbeeld. De USA is het schoolvoorbeeld, met Presbyterianen, Congregationalisten, Methodisten, Baptisten enz, die elkaars legitieme bestaan allen erkennen, en samen een WASP (White Anglo Saxon protestant) cultuur delen. De denominatie is wel eens ‘The American Invention’ genoemd.

Een sekte is een kerkelijke groepering die wel spanning vertoont met de omringende cultuur, dus één waarvan de waarden en normen van de leden soms wat haaks staan op die van de omgeving; een dergelijke groep is veel minder organisatorisch vervlochten met de samenleving waarin zij opereert, en erkent vaak het recht van bestaan van de andere kerkelijke groepen niet, in elk geval ziet zij hen niet als gesprekspartners,

Een cult is een geïsoleerde groep met maximaal verschil in cultuur én organisatievorm met de omringende wereld, doorgaans nog georganiseerd rond de stichter.

De theorie is nu dat elke nieuwe religieuze groep begint als cult, dan een sekte wordt, dan een denominatie, met ambities om uit te groeien tot een kerk. 

Voor de LDS kerk betekent dit dat de LDS kerk in Utah een ‘Kerk’ is  (zoals de RK kerk in Rome), in het merendeel van Amerika en sommige andere gebieden (Engeland, Nieuw Zeeland, Tonga, Australië, Nigeria, Ghana) is zij een denominatie; in sommige landen functioneert zij tussen denominatie en sekte (w.o. Nederland, België, rest van Europa) en in een aantal landen fungeert zij nog als sekte (Oost Europa). Nergens een cult, nu niet meer (tijdens Joseph Smith jr. wel), maar de kerk is wel een voorbeeld van de theorie van kerkelijke evolutie.

Het heeft daarom weinig wetenschappelijke betekenis om te debatteren wat de kerk ‘is’, daar is geen goed antwoord op te geven. In feite is het de verkeerde vraag, een zogenaamd essentialistische vraag, en die zijn niet geldig meer in de wetenschap, in elk geval improductief..  

De kerk-sekte vraag moet dus functionalistisch per land worden bekeken. Voor het PA comité was het moeilijk te begrijpen dat er per land telkens een ander antwoord uitkwam, maar dat is de enige zinnige benadering. En voor de pers is het te relativistisch om leuk te zijn, vandaar mijn terughoudendheid.

Een probleem blijft dat de termen niet neutraal zijn. Ook Stark en Bainbridge zijn er niet in geslaagd om daar de angel uit te halen: sekte en cult blijven een negatieve klank houden. Dat maakt een dergelijke exercitie - ‘kerk” of “sekte” - wat suspect, omdat sommigen het gebruiken om mensen te ergeren of te veroordelen en dat is een onwetenschappelijke aanpak die ik niet wens. Tenslotte, het gaat nadrukkelijk niet om de inhoud van de prediking, maar om de relatie van kerkelijke cultuur met de omringende. Daarom loopt de as kerk --- cult niet parallel aan een andere set criteria zoals liberaal –-- fundamentalistisch. Helemaal haaks staan deze assen niet op elkaar, een liberale sekte lijkt wat onwaarschijnlijk maar kan wel (Vrijmetselaars, Rozenkruisers en Wicca zou je zo kunnen noemen, althans binnen Nederland), maar de combinatie van inhoudelijke kenmerken met sociologische blijft complex en vertekent de werkelijkheid. 

Al met al is de vraag dus altijd lastig met een paar woorden te beantwoorden. De kerk is verschillende dingen in verschillende landen, en daar is alle reden voor.

Wouter van Beek

november 2009   

 

Lees meer bijdragen van Wouter van Beek op deze site.