De Doos van Pandora

door George Tuffin en Eddy Martens

nummer 10 – oktober 2010




over de strijd van de mens tegen het onvermijdelijke: zijn eigen vergankelijkheid

“Geigermeters klaar ? Gaan ze in het ROOD ?” - Deze keer een Belgische documentaire over het dorp DOEL.

Tussen Antwerpen en de Kerncentrale van Doel ligt er een spookstad van steen en beton.
Geen dorp uit een western met houten vergruisde huizen, fluitend ,woestijnzand en voorbij blazende uitgedroogde struiken (tumbleweed). Er is hier ook geen eenzame cowboy die een afspraak heeft met een pistoolheld. Het gaat hier meer over een Bidonvilles in het Oost Vlaamse Waasland. Niet echt een armoedige buitenwijk die je aantreft bij grote steden, waar krotten gebouwd worden van metaal en asbestplaat, petroleumblikken (waar het Franse woord bidons de rol in speelt), karton en planken.

Doel is een dorp in de Belgische provincie Oost Vlaanderen en een deelgemeente van Beveren. We moeten naar het noordoosten rijden daar waar de Schelde polders ons begroeten. We zitten in de nabijheid van de Nederlandse grens. Shoppen in Hulst hoorde er vroeger bij.
Hier spreekt men meestal in het dialect over “Den Doel”. Het dorp kwam in de sixties in de greep te liggen van de uitbreiding van de haven van Antwerpen en daardoor moest het dorp verdwijnen. In 1977 was het een zelfstandige gemeente en men telde er ongeveer 1300 inwoners. Op 31 december 2007 begon het dorp uit te sterven. Er werden er toen nog maar 359 mensen geteld en op het einde van 2010 dwaalden er nog 188 inwoners in rond. Wandelaars kende in deze streek ook nog de gehuchten Ouden Doel, Rapenburg en Saftinge en de haven van de Prosperpolder en Schoof.

Net ten Noorden van het dorp staat de kerncentrale Doel die elektriciteit levert voor België, Nederland en Duitsland.
In 1963 werden de eerste plannen voor de havenexpansie op de linker Schelde oever op tafel gelegd. Met de tijd zou Doel en de omliggende polder moeten verdwijnen. In 1968 werd het bouwverbod van kracht en werd het dorp ten dode op geschreven. In 1978 kwam men met nieuwe beperkingen aanzetten en dat leidde tot de Bondtlijn en die ging van oost naar west en net ten zuiden van Doel. Het bouwverbod werd opgeheven zodat de nooit gebruikte Doeldok kon worden uitgegraven.
Daarna werd er een kerkcentrale ingepland dat 1 km buiten het dorp werd opgetrokken. Dan zitten we in 1969. De centrale bestaat uit 4 reactoren die stap voor stap in gebruik worden genomen (1974, 1975, 1982 en 1985). De kerncentrale wordt in de verte reeds erkend door zijn 2 enorme koeltorens van elk 170 meter hoog. In 1995 wordt er een containerdok gepland ten zuiden van Doel. Zo graaft men het Deurganckdok en de leefbaarheid van Doel wordt in vraag gesteld.
Zo ontstaat een bittere strijd tegen het Vlaams Gewest en de haven van Antwerpen. In 1997 wordt het actiecomité Doel 2002 opgericht. Maar Doel zit gevangen in een mengelmoes van politieke beslissingen, gerechtelijke blunders, projectvertragingen en onteigeningen.
De toekomst van het dorp is onzeker en de bevolking is verdeeld tussen blijven en vertrekken.
Juni 1999 besluit de Vlaamse regering dat Doel als woongebied dient te verdwijnen. De Vlaamse groene partij tracht dan nog een studie te maken om de leefbaarheid van het dorp in kaart te brengen. Maar dat hield de graafwerken niet altijd tegen.
Er was even een adempauze !! Maar het Nooddecreet van 2001 zorgde er voor dat de werken verder gingen en in 2005 werd het nieuwe dok ingehuldigd. Een tweede dok lag al op de tekenplank dat dwars door Doel zou komen. Dit “Saeftingedok” laat nu op zich wachten.

Maar er is meer te vertellen. De menselijke kant van het verhaal.
Een verhaal van verlaten huizen, vrijwillige verkopen, tijdelijk woonrecht en krakers. In 1999 werd er nog onderhandeld en zouden de mensen begeleid worden om uit hun woning te stappen. In 2001 loopt deze sociale toegeving af. Sommige huizen mochten nog tijdelijk verhuurd worden. Maar die voldeden dan weer niet aan de woonwetten daar ze niet meer hersteld of vernieuwd werden. Het land van Waas verloederde daar en in 2003 daalde het bewonersaantal wederom. In 2006 zijn er daar nog maar 202 zielen te bespeuren. Dan duiken er krakers op. Eerst telt men er 150 dan weer 200. De burgemeester van Beveren laat dan de politie ingrijpen. Er komt een compromis en de krakers mogen de gekraakte woningen huren. Er worden 120 aanpassingsbewijzen genoteerd. Niettegenstaande dat nieuws worden binnen en buiten het centrum van het dorp de huizen afgebroken. Het wordt gerechtelijk heen en weer gedanst. De sloopwerken worden stilgelegd zo lang het tweede dok er niet komt. We schrijven dan mei 2009. De afbraak is een inbreuk op de milieuwetgeving. Maar intussen loopt de tijdelijk woonrecht af. Dat werd eenmalig tot 2009 verlengd. In Augustus tellen we nog 84 personen in 49 gezinnen in Doel. In het najaar van 2009 wordt Doel door de Vlaamse regering officieel tot havengebied gebrandmerkt. De spookstad wordt dan ook vermeldt als een stortplaats voor de bouwput van de nog aan te leggen Oosterweeltunnel.

Maar de tijd heeft niet stil gestaan. We zijn nu 2011 en de autotunnel is al lang in gebruik. Een schande want de truckers en vrachtwagenchauffeurs moeten er voor betalen om Antwerpen te omzeilen. En verleden week werd er besloten om aan het tweede dok te beginnen te graven. Het grootste containerdok van Europa. Het Saeftinghe-dok komt er aan!
Ik schreef dit stukje om de schakel te vormen naar een Belgische documentaire die Eddy Martens, een vriend en broeder uit mijn Wijk Antwerpen, me aanraadde: "De Engel van Doel" (klik hier of klik hier om een kort filmfragment te bekijken).
Eddy Martens heeft grote belangstelling voor het werk van regisseurs en scriptschrijvers. Hij werkt soms samen met kleine Belgische producties, en maakte o.a. deel uit van een mormoonse documentaire over de geschiedenis van de Engelse Bijbelvertaling, waarbij een groot deel van de mannen van de Wijk Antwerpen meespeelde. (klik hier voor een verslag en de video)

De fraaie filmposter en filmaankondiging van "De Engel van Doel" (klik hier) brengt een van de laatste dorpbewoners in beeld: de bejaarde Emilienne. Terwijl Doel een langzame dood sterft probeert Emilienne de schijn van een normaal leven in stand te houden. Aan haar keukentafel zien we het dorpse leven onverstoorbaar doorgaan. Maar als haar hartsvriendinnen vertrekken, de dorpspastoor sterft en de afbraak begint lijkt er geen houden meer aan. Alles wijst erop dat ook Emilienne haar dorp zal moeten loslaten. Uiteindelijk gaat De Engel Van Doel over de strijd van de mens tegen het onvermijdelijke: zijn eigen vergankelijkheid. De Engel van Doel raakt daarmee een diepmenselijk thema; een schouwspel dat zich onder de rook van de Kerncentrale van Doel en de Wijk Antwerpen afspeelt. Een leermoment over vergankelijkheid dat we zouden kunnen aantreffen in een mormoonse zondagschool-klas, maar dan in het echt en hemelsbreed op luttele kilometers afstand van het kerkgebouw in Merksem-Antwerpen, aan de overkant van de Schelde.


mocht u vragen hebben voor Eddy Martens: edmartens@telenet.be
lees meer bijdragen van George Tuffin