Een boekbespreking van de hand van Stan de Laat van de Katholieke Tilburgse Studentenkerk Maranatha.

Dit artikel is ook voor alleenstaande heiligen der laatste dagen heel toepasselijk.
Waar de mormoonse theologie en cultuur vooral gericht zijn op huwelijk en gezin, wordt echter ook heel duidelijk de positie van de alleenstaande in de kerk erkend en zonder meer als positief beoordeeld. Geen tegenstelling dus, maar meer 'n schets hoe zinvol en bevredigend het "alleenstaan" kan zijn.

De kracht van het alleen zijn
Een boekbespreking door Stan de Laat

De Engelse historicus Edward Gibbon was een gelukkig man. Hij schreef: "Mijn liefde voor het studeren, een passie die door vreugde wordt gevoed, maakt van elke dag, van elk uur, een voortdurende bron van onafhankelijk en rationeel genoegen." Desondanks had Gibbon nooit intieme relaties. Anthony Storr voert dit voorbeeld op in zijn boek 'De kracht van het alleen zijn' (Nederlandse vertaling van The School of Genius') om zijn stelling te ondersteunen dat alleenzijn niet zielig is, en dat er ook veel positieve kanten aan zitten.

Dat laatste past niet echt in de tijdgeest. Datingsites schieten als paddestoelen uit de grond en pubers van twaalf vragen zich in alle ernst af of ze eenzaam over zullen blijven omdat ze nog geen verkering hebben. Je moet welhaast van een andere planeet komen als je, zoals ik, geen relatie hebt. En volgens recent onderzoek zouden singles ook nog vaker ziek zijn, minder snel genezen en korter leven dan leeftijdsgenoten met een relatie. Nou, dat valt nog te bezien: ik ben vrijwel nooit ziek, herstel snel en leef gezond. En ik heb volop tijd om interessante lectuur te lezen rond het thema 'samen of alleen', zoals genoemd boek van Storr.

De auteur wil met het voorbeeld van Gibbon aantonen dat het te eenzijdig is om te stellen dat je alleen gelukkig kunt worden in een intieme relatie met een partner. "Liefde en vriendschap vormen uiteraard een belangrijk deel van wat het leven de moeite waard maakt. Maar zij zijn niet de enige bronnen van geluk." Ook zonder een relatie kun je
heel gelukkig worden. In plaats van op het persoonlijke kun je je ook richten op het onpersoonlijke. Vele 'happy singles' leven zich uit in een bepaalde interesse, van geschiedschrijven (zoals Gibbon) tot duivenmelken of, zoals in mijn geval, het lezen van een goed boek. En ze zijn in goed gezelschap: filosofen als Descartes, Locke, Spinoza, Kant, Schopenhauer, Nietzsche en Wittgenstein brachten een groot deel van hun leven in afzondering door. Want baanbrekende ideeen worden meestal niet geboren tussen de poepluiers en de jengelende kinderen. Het creatieve proces vereist stilte, rust en afzondering.

Ordening en individuatie

Waarom zoeken creatieve geesten toch zo graag de eenzaamheid? Door dit in contact treden met je diepste gevoelens vindt een soort ordeningsproces plaats, legt Storr uit -hetzelfde proces dat optreedt tijdens de slaap en tijdens het creatieve proces. De hersenen hebben tijd, rust en afzondering nodig om prikkels te verwerken. Creatieve ideeen sluimeren eerst tijdens een zogeheten 'incubatie'-periode tot ze ineens doorbreken.
Zo kwam de Duitse scheikundige Kekule met zijn theorie over de ringstructuur van benzeen na een droom van een slang die in zijn staart beet.In de eenzaamheid ontdek je vaak ook beter wat je wezenlijke behoeften, gevoelens en drijfveren zijn. Een goed voorbeeld is het rouwproces. Het verlies van een dierbare is een pijnlijk en langdurig proces dat zich veelal in eenzaamheid voltrekt. Maar het levert ook wat op: de rouwende gaat beseffen dat er ook een leven zonder de partner mogelijk is. Er treedt zo een verandering van attitude op. Ik heb het gezien bij mijn eigen moeder. Jarenlang steunde ze op mijn vader, maar toen hij overleed leerde ze steeds zelfstandiger in het leven te staan. Ook religie en afzondering gaan goed samen. Mensen bidden vaak in hun eentje, omdat ze zo beter de aanwezigheid van God voelen. Daarnaast trokken grote religieuze leiders zich vaak eerst een tijdje terug voordat ze hun boodschap gingen uitdragen. Boeddha trok zich lange tijd terug om onder een boom te mediteren over het lijden in deze wereld, en bereikte toen naar zeggen de verlichting. Jezus bracht veertig dagen door in de woestijn voordat hij begon aan zijn prediking. En Mohammed trok zich leder jaar tijdens de maand Ramadan terug in de grot van Hera. Sommige religieus gemspireerde mensen kiezen zelfs voor een permanente afzondering. Om te werken aan eenwording met God trekken ze zich terug uit de wereld en treden in in een klooster. In de twaalfde en dertiende eeuw zorgden kloosters voor een intellectuele opleving. "Misschien bevorderden de discipline van het klooster en de afwezigheid van intieme persoonlijke banden niet alleen de relatie van het individu met God maar cultiveerden zij ook de geleerdheid". zo stelt Storr. Maar in de westerse samenleving is het niet meer zo makkelijk om je voor zo'n lange periode terug te trekken. Lawaai is alom en de plicht roept. Vandaar dat steeds meer mensen voor enkele dagen de stilte van een klooster opzoeken. Zelf ben ik de laatste jaren langzaam maar zeker verslingerd geraakt aan de magische stilte van de gangen van onder meer de Sint-Paulusabdij in Oosterhout. Geen betere plek om de werkstress los te laten, en in alle rust te wandelen, te lezen en mee te doen met de getijdengebeden van de monniken.
Voor sommigen is dat niet genoeg. Een extreem voorbeeld is admiraal Byrd, die in de winter van 1934 in volstrekte afzondering een weerstation bemande op Antarctica.
Op een dag kreeg hij tijdens een wandeling een gevoei van volmaakte vrede en harmonie. "In dat ogenblik voelde ik geen enkele twijfel aan de eenheid van de mens met het universum", schreef hij in zijn dagboek.
Remain Rolland, een kennis van Freud, sprak van een "oceanisch gevoei van iets oneindigs en onbegrensds". Dit soort mystieke ervaringen is onder meer door William James beschreven in 'The Varieties of Religious Experience'.

Jung herkende dit soort ervaringen bij clienten van hem. Ze hadden wat nu een 'midlife crisis' heet, en hij begeleidde hen bij wat hij noemde het 'proces van individuatie'. Door aandachtig luisteren naar de innerlijke stem van de psyche konden ze weer op het juiste pad komen. Dit vereiste uiteraard veel rust en afzondering. Eindstadium van dat proces was een toestand die hij 'heelheid' of 'integratie' noemde. Dit was een toestand van volmaakte gemoedsrust waarbij alle elementen van de psyche (zowel de bewuste als de onbewuste) werden samengesmeed tot een nieuwe eenheid.

Binding en persoonlijkheid

Hoe leren mensen eigenlijk om alleen te zijn? Mensen hebben volgens Storr twee tegengestelde drijfveren: de behoefte aan gezelschap en de behoefte aan onafhankelijkheid. Onder invloed van de psychoanalyse is men echter de eerste drijfveer als belangrijkste gaan beschouwen. Intieme relaties en seksualiteit werden als essentieel beschouwd voor een evenwichtige persoonlijkheid. Zo stelt John Bowlby dat een kind zich vanaf 6 a 9 maanden begint te binden aan bepaalde mensen - met name de moeder. Als een kind zich veilig voelt en via dit soort hechtingsfiguren zelfvertrouwen krijgt, zal het later als volwassene ook beter in staat zijn om relaties aan te gaan met anderen.

Maar Storr vindt de hechtingstheorie te eenzijdig. "Intieme relaties vormen een spil waarom het in iemands leven draait, maar niet noodzakelijk de enige spil." Hij kan zich beter vinden in de ideeen van Donald Winnicott, die stelt dat het vermogen om als volwassene alleen te zijn wortelt in de eerste levensjaren. Het kind moet leren om een innerlijke zekerheid op te bouwen: eerst nog met de moeder in de buurt, later langzaam steeds meer zonder haar aanwezigheid. Dit gevoel is essentieel om in contact te kunnen treden met zijn diepste innerlijke gevoelens. Zo leert het kind zijn eigen persoonlijkheid te ontwikkelen, en naarmate hij opgroeit keert hij ontdekken wat zijn behoeften en drijfveren zijn. In navolging van Carl Jung worden mensen onderverdeeld in introverte en extraverte types. Lang werd gedacht dat het beter was om extravert te zijn, omdat je je dan meer op de buitenwereld zou richten. Maar zo eenvoudig ligt het niet. Zo plaatste Liam Hudson 'convergeerders' tegenover 'divergeerders'. Convergeerders zonderen zich graag af, zijn goed in harde vakken en scoren goed met gesloten vragen. Divergeerders daarentegen begeven zich graag onder de mensen, zijn goed in zachte vakken en scoren beter met open vragen.
Daarnaast maakte Howard Gardner onderscheid tussen 'ontwerpers'
en 'dramatici'. Ontwerpers zijn goed in analyseren en ordenen, terwijl dramatici
zich vooral richten op sociale interactie. Storr stelt nu dat afzondering zeker niet negatief hoeft te zijn. De stereotiepe beta-nerd is veelal een 'convergeerder' en een 'ontwerper'. Zo iemand is vaak in staat om afstand te bewaren tot het leven van alledag en om structuur aan te brengen in onze chaotische wereld - en daar hebben gezelligheidsdieren op hun beurt niet altijd kaas van gegeten.

Gevangenschap en isolement

Alleenzijn kan naast vrijwillig ook verplicht zijn opgelegd, bijvoorbeeld als gevangenisstraf. Eenzame opsluiting is voor velen een zware beproeving, vooral in combinatie met marteltechnieken zoals die in totalitaire regimes gebruikelijk zijn. Sommige gevangenen weten deze beproeving echter door hun uitzonderlijke geestelijke veerkracht te doorstaan. Dr. Edith Bone bracht zeven jaar in een Hongaarse gevangenis door, waarvan vijf maanden in volledige duisternis in een kerker. Ze hield zich staande door haar woordenschat te oefenen in de zes talen die ze sprak en door denkbeeldige wandelingen te maken door allerlei steden. Overigens zijn er ook voorbeelden van schrijvers die juist in gevangenschap hun belangrijkste werken schreven.
Voorbeelden zijn 'De vertroosting van de filosofie' van Boethius en The Pilgrim's Progress van John Bunyan - maar ook 'Mein Kampf van Adolf Hitler. De schrijver Arthur Koestler ervoer tijdens zijn gevangenschap in Spanje "een gevoel van innerlijke vrijheid, van alleenzijn en van een confrontatie met uiteindelijke waarheden". Zelfs in de hel kun je nog een glimp van de hemel opvangen. Omgekeerd vormt de voortdurende aanwezigheid van anderen vaak een rem op de creativiteit. Volgens Storr is dat de reden dat er zo weinig schrijvers uit de laagste klassen komen: daar was nooit gelegenheid om je af te zonderen. De meeste schrijvers komen volgens hem uit de middenklasse, waar vaak meer privacy is. De verbeeldingskracht van een aantal van die schrijvers is gestimuleerd doordat ze een eenzame jeugd hadden. Storr noemt onder meer kinderboekenschrijfster Beatrix Potter, die lang enig kind was thuis les kreeg van een kinderjuffrouw. Nooit kwam ze in contact met andere kinderen. Haar creativiteit wist ze echter te botvieren in tekenen en schrijven van dierenverhaaltjes, waarmee ze veel succes zou hebben. Ook schrijvers als Rudyard Kipling en P.G. Wodehouse gebruikten hun verbeelding als compensatie voor hun isolement - en met succes. Dit wil overigens niet zeggen dat louter een eenzame jeugd schrijvers kweekt; je moet er daarnaast wel aanleg voor hebben.

Levenspad

Zoveel hoofden, zoveel zinnen. Door gebeurtenissen in je jeugd verschillen in
temparement, en andere factoren zoeken sommige mensen liever de eenzaamheid op.
En daar is zeker niks mis mee. Want dit vermogen om alleen te zijn vormt volgens
Storr een waardevolle hulpbron. die een stimulans vormt voor denken, innovatie en
fantasie. Zelf denk ik ook dat ieder mens een levenspad heeft dat hij moet zien te
ontdekken. De een zoekt het in een relatie, de ander vindt het alleen ook prima.
Dus laat voor mij al die datingsites maar zitten. Want met een goed boek en een rustig muziekje ben ook ik volmaakt gelukkig.

Samen of alleen?

Vooralsnog zeg ik nog: alleen. Ik probeer echter nog te ontdekken wat mijn levenspad is. De een vindt zijn vervulling in een relatie, de ander niet. De tijd zal het leren.

Stan de Laat is geen lid van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, maar de maatschappelijke dialoog met 'andersdenkenden' en het openstaan voor elkaars denkbeelden in deze tijd spreekt hem bijzonder aan. We hopen in de toekomst meer van hem te horen.

10-2005