Craig Harline

De Wonderen van Jezus Eik
mirakelverhalen uit de 17de eeuw

Craig Harline, 'n mormoons historicus uit Utah, spreekt vloeiend Nederlands en onderzocht het fenomeen 'wonderen' in het 17de eeuwse Vlaanderen.

Wat brengt een mormoons historicus uit de amerikaanse staat Utah ertoe om katholieke mirakelen in het 17de eeuwse Vlaanderen te gaan bestuderen?
De wonderen zijn klaarblijkelijk de wereld nog niet uit...

Craig Harline was in zijn jonge jaren op zending in Belgie voor de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen en leerde er niet alleen (inmiddels vloeiend) Nederlands te spreken, maar kreeg er ook een natuurlijke (toen nog onbewuste?) belangstelling voor de geschiedenis van zijn omgeving. Heel opmerkelijk is dat Craig als zendeling destijds de wonderbaarlijke boodschap van de herstelling met de Vlamingen deelde, en vele jaren later zich als historicus is gaan verdiepen in het fenomeen 'mirakelen' in het 17de eeuwse Vlaanderen! De auteur legt in dit wetenschappelijk werk voor zover bekend geen verbanden naar zijn eigen geloofsovertuiging als heilige er laatste dagen, maar wie het onderstaande aandachtig leest, en de audio beluistert, komt al heel snel tot het besef dat zijn observaties wel eens van unieke betekenis zouden kunnen zijn voor ons als 'heiligen der lage landen', als het gaat om een ontwakend besef over hoe we in deze moderne tijd om moeten gaan met onze eigen verwonderingen over steeds nieuwe ontwikkelingen op het terrein van geloof en wetenschap. Vanuit dat oogpunt is het werk van Craig Harline misschien wel een eigentijds mirakel op zich voor ons, voortkomend vanuit onze eigen cultuur en omdat het bovendien tot ons komt in prachtige vlaamse volzinnen, en dat in een tijdperk waarin soms getwijfeld wordt aan God's wonderbaarlijk' handelen met de mens...

Hopelijk hebben we uw belangstelling gewekt.
Om meer te weten te komen moet u beslist het VPRO radioverslag: "Wonderen van Jezus Eik" dat voor zowel katholieken als mormonen reuze interressant is, eens gaan beluisteren, waarin Annelies van der Goot met de auteur spreekt. (10 min.)

Bovendien spreekt in het VPRO radioprogramma 'De Avonden' Wim Brands eveneens met Craig Harline. Ook dit vraaggesprek is zeer bijzonder de moeite waard! (28 min.)
(wel even de moeite nemen om de eerste 10 minuten van dit programma te beluisteren...)

Dagblad Trouw schreef een goed artikel over Craig Harline en zijn werk.

Craig Harline schreef verder de navolgende werken die in 't Nederlands verschenen:
- De Verzoekingen van Zuster Margriet
- Verloren Schapen, Schurftige Herders (met Eddy Put , Universiteit van Leuven)
Nadere informatie daarover:
Verloren Schapen, Schurftige Herders - een boekbespreking door H.Looijesteijn
en nog weer eens een informatief VPRO radioverslag (6,5 min.) daarover getiteld:
De kerkelijke overheid en de menselijke zwakte: Mathias Hovius.
Verdere informatie over 'Verloren Schapen, Schurftige Herders' vindt u in dit BYU artikel, en meer over de mormoonse historicus Craig Harline vindt u hier.
Bekijk ook een foto-impressie van Jezus Eik.

Een korte discussie over het fenomeen 'wonderen' kunt u lezen in de MVG rubriek:
Samen op Weg - Strandwandelingen , hetwelk gedeeltelijk werd overgenomen als onderdeel van onderstaand Mormoons Forum, evenals commentaar van MVG columnist Jan Gillis. Uw reactie's zijn van harte welkom!

Mormoons Forum

Mirakuleus Beeldeken in Jezus-Eik
Voor zo’n klein landje als België zijn bedevaartplaatsen als Jezus-Eik enorm groot in aantal. Probleemloos kan ik gemakkelijk nog een tiental andere bedevaartsoorden (van dezelfde soort) bij Jezus-Eik voegen: Banneux (Maagd der armen), Beauraing (het gouden hart van Maria), Chèvremont (koningin van de wereld), Dadizele (basiliek Maria onbevlekt ontvangen), Foy-Notre-Dame (100 plafondschilderijen), Gaverland (O.L.V. van het Waasland), Halle (de Zwarte Madonna), Hasselt (Virga Jesse), Mechelen (O.L.V. van Hanswijk), Heppeneert (Maaseik, O.L.V van rust), Kortenbos (Toevlucht voor gehandicapten), Moresnet (Toevlucht voor christenen), Oostakker (grot O.L.V. van Lourdes), Pironchamps (O.L.V. van Fatima), Scherpenheuvel (internationale Mariabedevaartplaats), Tongeren (kind Jezus van Praag), Tongre-Notre-Dame (duizendjarig beeld), Vellereille-les-Brayeux (O.L.V. van de goede hoop), Verviers (zwarte Maagd), Walcourt (Troosteres van de bedrukten).

Wat hebben al deze plaatsen gemeen? Met welke ‘constante’ moesten al die locaties rekening houden? … Een Mariabeeld! En al de wonderen die er in de loop der tijden zouden gebeurd zijn, werden allen toegeschreven aan de maagd Maria … en alleen aan haar. Zodoende kreeg Maria vrij vlug de titel van middelares tussen de mensen en God (Christus).

Waarop is de legende van Jezus-Eik gebaseerd?

Rond de jaren 1600 baatte een man in Brussel een winkel uit. Vrij dikwijls kwam hij door het bos (Zoniënwoud) naar Overijse om er zijn geërfde goederen te beheren. Aan de zoom van het bos moest hij dan telkens voorbij een reusachtige eik, de Duivelseik, die herhaaldelijk door de bliksem was getroffen. Deze boom werd in de volksmond ook de "Jezukens-eik" genoemd daar er ‘vroeger’ een kruisbeeld aan bevestigd was. De boeren, boswachters en handelaars maakten een kruis wanneer ze er voorbij kwamen om het onheil te weren. … Maar om de haverklap bleef de bliksem er inslaan! De man uit Brussel kreeg een idee. Die boom zou hij terug de status van vroeger bezorgen. Hij liet echter geen kruisbeeld aan de stam bevestigen zoals vroeger, maar wel een Maria beeldje (gekocht op een lokale markt in Brussel). Ik zeg ‘liet’ want volgens bepaalde bronnen overleed de man aan de pest (1635) en was het zijn dochter die het beeldje twee jaar na zijn dood (1637) aan de boom liet bevestigen.

Ter inlichting! Achteraf is gebleken dat die man een notaris was bij de raad van Brabant, een ‘agent de la Cour’ en dat hij tevens de ‘Heer’ was van een reusachtig groot domein in de omgeving van Sint-Stevens-Woluwe bij Brussel.

Maar plots gebeurden er rondom die eik een aantal wonderen!

"In den jaere 1642, een kind Maria Coremans, geboren tot Neeryssche, oud zynde zeven jaeren, heeft een vlek op haere oogen gekregen, met groot perykel (gevaar) van haer gezigt te verliezen, de ouders verstaen hebbende den toeloop van het volk tot het mirakuleus Beeldeken in Jezus-Eik (dus waren er al wonderen gebeurd), betrouwende dat zy aldaer bequaemer hulpe zouden verkregen als zy tot nog toe van de Chirurzyns verworven hadden, hebben hunne toevlugt genomen, tot de H. Maget in Sonien-Bosch, ende aldaer gekomen zynde, ende hun Gebed gesproken hebbende, is het kind ter plaetse volkomenflyk genezen."

Iedereen verwachtte in Jezus-Eik een meer goddelijke bijstand die de hulp van de toenmalige dokters sterk overtrof. Waren de dokters van toen dan zo slecht? Schijnbaar wel … en hoogstwaarschijnlijk ook heel duur! Te duur voor een bevolking die moest leven van de opbrengst van een ‘gepacht’ stuk grond. ‘Geloof’ kon wellicht wonderen verrichten (als de kwaal tenminste ook op een natuurlijke wijze kon genezen) en was niet zo duur als het ereloon van zo’n ‘Chirurzyn’ (chirurg). Ten hoogste moest men wat geld uitgeven aan wat kaarsen en aan plaatselijk eten of onderdak. Het zou me echt niet verwonderen dat onze man uit Brussel niemand minder dan de eigenaar van hun ‘gepachte’ gronden was … met alles erop en eraan.

Maar waarom een Maria beeldje i.p.v. een kruisbeeld? In heel Vlaanderen heerste er in die tijd de overtuiging dat aan Maria veel gemakkelijker om een gunst kon gevraagd worden. Juist zoals bij zovele ouders in die tijd (de kindersterfte lag toen heel hoog) had Maria het lijden van haar kind ook aan de lijve moeten ondervinden. Bovendien was Maria in haar leven altijd een persoon van vlees en bloed geweest. Christus daarentegen was altijd een godheid geweest, zowel voor, tijdens als na zijn leven hier op aarde. Voor een ‘simpele’ bevolking kwam zo’n hooggeplaatst personage helemaal niet in aanmerking om via een ‘direct’ contact zomaar een gunst af te bedelen. De devotie tot Maria kreeg ‘omwille van de heersende armoede’ een enorme voedingsbodem! En dat hadden de plaatselijke ‘rijken’ ook meteen begrepen!

Na de eerste mirakelen ontfermde een abdij uit Heverlee zich over het gloednieuwe (en goed renderende) bedevaartsoord. Zo werd er in oktober 1642 voor de eerste maal een plechtige mis opgedragen aan de voet van de eik in het bijzijn van een groot aantal bedevaarders.

Dan volgde er een eerste kapel uit hout. Het is dan ook op dat moment dat de beroemd geworden eik gedeeltelijk werd afgezaagd (men kan trouwens dat stuk eik nog altijd ‘bewonderen’ onder het altaar van de huidige kerk). De mening van Craig Harline deel ik echter niet. De boom werd niet omgezaagd omwille van de verering van de eik zelf. De inslaande bliksems zorgden echter nog steeds voor een te groot gevaar voor de van overal toestromende pelgrims … En vooral! Vergeet niet! De kapel was en bleef nog steeds eigendom van … Eén blikseminslag kon de pas ontdekte goudmijn in één klap vernietigen.

Voor 1800 gaat de groei van het dorp traag. De belangrijkste bezigheid is de bouw van de kerk en de opvang van de pelgrims of bedevaarders. Naast die taken is bosontginning en landbouw veruit de belangrijkste bezigheid. Amper een 100 tal inwoners maakten de millenniumsprong naar de 19e eeuw. Dat betekent dat van het bedevaartsoord de plaatselijke bevolking zeker en vast niet rijk is geworden (maar wie dan wel?). Jezus-Eik was toen nog een zelfstandige gemeente. Dat verandert in 1810 als onder Napoleon Jezus-Eik met Overijse gefusioneerd wordt.
Vanaf 1950 gaat alles in versnelling. De expansie van Brussel en de verbeterde mobiliteit zorgen ervoor dat eerst de landbouw en daarna ook de druiventeelt verdwijnen voor de inplanting van enorme verkavelingen. Jezus-Eik krijgt een nieuwe bestemming: het villadorp.
Ook het bedevaartsoord krijgt een nieuw gezicht. De bedevaarders maken er plaats voor de toerist. Vanaf de jaren 60 is Jezus-Eik het 'mekka' voor de 'autotoerist' op terugweg van een bezoek aan de Ardennen. De kriekenlambiek vloeit er rijkelijk, de boterhammen met platte kaas vliegen er de deur uit. Gastronomie is de nieuwe trekpleister. … Naar het eenzame Maria beeldje bovenop het altaar wordt niet meer gekeken. Waarom trouwens? De wonderen zijn toch ook gestopt?

Het Beeld laten staan...
Als ik denk aan 'wonderen' denk ik aan het wonder van het leven, aan de golven van onze Noordzee, aan het felgroene licht van de bomen en struiken vlak voor het onweer dat daarnet losbarstte. Met deze wonderen heb ik geen moeite: ik aanvaard ze als een geschenk en een onderdeel van het grote mysterie van het leven, wat door God in gang is gezet.
De "wonderen" uit de bijbel geven me wel hoofdbrekens. Ik geloof dat er door goddelijke tussenkomst geweldige dingen kunnen gebeuren die de loop van de geschiedenis zelfs kunnen wijzigen. Maar er is dan wel meer aan de hand dan dat beeld waarmee dat wonder beschreven wordt. Laat ik een voorbeeld geven: In het donker loopt Jezus over het woelige water van het meer van Galilea naar de boot met de apostelen. Petrus wil naar de Heer toe en stapt uit de boot. Na enkele passen slaat de twijfel toe en hij dreigt te zinken. Jezus grijpt hem echter vast. Ik denk dat de christenen van de eerste eeuwen, die nog gevoelig waren voor beelden en symbolische verhalen, dit verhaal spontaan begrepen. Wij hebben als moderne mensen de behoefte om dit verhaal uit te leggen, ik tenminste wel ! Ik versta het als volgt: Jezus, die vervuld was van de liefde van en vóór zijn Vader God, straalde een vrijheid en vertrouwen uit, die aanstekelijk werkte op zijn leerlingen. Petrus was, voor even, opgenomen in dat vertrouwen en voelde zich in staat Jezus te volgen. Maar dan wordt hij bang en gaat twijfelen. Jezus helpt hem en ons allemaal onze angst en twijfel te overwinnen en ons op moeilijke momenten aan God toe te vertrouwen.
Het beeld van 'lopen over het water'is veel krachtiger en veelzeggender dan mijn uitleg, maar zonder een uitleg, zonder een bezinning op de betekenis van dit verhaal wordt het wonder tot een kunstje, dat niets verandert in onszelf. Zo ging het bij het splijten van het water van de Rode Zee mins inziens ook niet over een sterk staaltje van goddelijke macht over de natuurkrachten, maar over de ervaring van het joodse volk dat God hen bijstond in hun strijd tegen de farao. Zo is de wonderbare broodvermenigvuldiging een verbeelding van het doorbrekend besef bij mensen dat Jezus een nieuwe weg opent naar God, een weg van onvermoede mogelijkheden.
Zo wil ik deze wonderen verstaan. Het beeld van het wonder laat ik staan: in elke tijd opnieuw houdt het zijn eigen zeggingskracht, maar ook vraagt het iedere tijd opnieuw om een vertaling naar het leven van mensen.

Prachtige 'Beeldspraak'
Tsjonge, wat een prachtige 'beeldspraak'!
Wanneer je zegt: "Het beeld van het wonder laat ik staan.", spreekt me dat bijzonder aan.
Zeker in de katholieke geloofstraditie zijn beelden een belangrijk gegeven!
Het beeld van 'n wonder laten we staan, dus geen letterlijke interpretatie, maar ook geen beeldenstorm! De protestanten tijdens de reformatie maakten het wel al te bond met de letterlijke beeldenstorm; wellicht een reactie op andere onrechtvaardigheden waartegen men in opstand kwam. Het beeld van 'n wonder is dus een middel, geen doel op zich. Zowel beeld als beeldvorming zijn dus belangrijk, het beeld leidt tot een bepaalde beeldvorming, mits een bepaald evenwicht in acht wordt genomen.
Nu we het over wonderen hebben, moet ik je beslist attent maken op het VPRO radioverslag: "Wonderen van Jezus Eik" dat voor zowel katholieken als mormonen reuze interressant is! Het betreft een VPRO vraaggesprek met een mormoons historicus, de amerikaan Craig Harline, die overigens vloeiend nederlands spreekt, over het fenomeen 'wonderen', en wel specifiek zoals deze werden ervaren in het 17de eeuwse Vlaanderen!
Heel opmerkelijk is de opmerking die in dit vraaggesprek wordt gemaakt, dat de R.K. hierarchie destijds besloot tot het omkappen van eiken, omdat het gevaar bestond dat men bomen ging vereren i.p.v. de macht God's. Dit moge in positieve zin aantonen dat de kerkelijke leiding, ook al in de 17de eeuw, best wel het gevaar inzag van letterlijke aanname van allerlei situaties m.b.t. wonderen. In de VPRO vraaggesprekken met Graig Harline komt naar voren dat 'wonderen' zich vooral manifesteerden op het geografische en emotionele grensvlak van het spanningveld tussen het 17de eeuwse katholisisme en protestantisme. Ook het wonderbaarlijke 'voortkomen' van het Boek van Mormon in het 19de eeuwse Amerika vond plaats in 'n dergelijk religieus spanningsveld, en ook daar was behoefte aan 'tastbaar' bewijs om geen enkele twijfel te laten bestaan over God's bedoeling om de waarden van het evangelie ten volle te herstellen. De wonderen van Jezus Eik vonden overigens plaats nadat menselijke handen een Mariabeeld geplaatst hadden in een grote eik, maar de intensiteit van de wonderen en genezingen waren er niet minder om...
In het vraaggesprek vermeldt Craig Harline dat de Vlaamse mirakels voor de protestanten destijds een doelwit van spot werden, en ook voor het mormonisme herhaalt de geschiedenis zich. Er zijn vele boeken geschreven, internetsites opgezet, om de wonderen van de herstelling onderuit te halen. Opvallend is dat alhoewel de auteur de wonderen zoals die in Jezus Eik plaatsvonden wetenschappelijk heeft benaderd, hij geen waardeoordeel uitspreekt over de echtheid van deze wonderen, een begrijpelijke en respectvolle benadering van 'n heilige der laatste dagen over wonderen in de Rooms-Katholieke kerk.
Heiligen der laatste dagen zijn over het algemeen overigens inhoudelijk niet zo goed op de hoogte van andere kerken en religies, soms voortkomende uit angst om de eigen waarheden ter discussie te stellen in vergelijking met die van anderen. Het fenomeen wonderen vinden we terug in alle godsdiensten. Binnen bepaalde kerken is niet altijd even duidelijk welke wonderen nu echt hebben plaatsgevonden en welke niet. Als heiligen der laatste dagen zouden we glimlachend het hoofd kunnen schudden over de vermeende naiviteit rond middeleeuwse wonderen, vergetend dat ook in de (relatief) korte bestaansgeschiedenis van het mormonisme dezelfde zaken spelen. Zijn er officieel goedgekeurde wonderen, persoonlijke wonderen, en folkloristische wonderen? Misschien enigzins vergelijkbaar met de wonderen van Jezus Eik zijn de wonderbaarlijke gebeurtenissen rond de mormoonse legende van de zeemeeuwen. Volgens sommigen echt gebeurd, volgens weer anderen alleen in de verbeelding van sommigen. Hoe het ook zij, Jezus Eik werd een bedevaartsoord, en tot op de dag van vandaag kunnen we op het bekende 'Temple Square" te Salt Lake City een historisch monument bewonderen over het wonder van de zeemeeuwen! (video) (panorama)

Recentelijk is er heel wat ophef over de kwestie 'DNA en Het Boek van Mormon' en ook hier is het nuttig om onderscheid te maken tussen beeld en beeldvorming.
Wetenschappelijke inzichten helpen ons nog eens in te zien dat wonderen eenvoudigweg niet te bewijzen zijn, anders zouden het immers geen wonderen meer zijn! De boodschap van het Boek van Mormon staat bol van geestelijk DNA, in de moleculaire biologie is daar geen plaats voor, maar wel in andere wetenschappelijke disciplines zoals bijv. antropologie en theologie!
Het beeld: het Boek van Mormon werd op aanwijzing van de engel Moroni door de profeet Joseph Smith opgegraven en door de macht God's door hem vertaald.
Het beeld mogen we laten staan, d.w.z. we hoeven ons niet in allerlei bochten te wringen om haar 'echtheid' te bewijzen, noch hoeven we toe te geven aan een modern verlangen tot beeldenstormen. Inderdaad, in het verleden begrepen christenen de beelden spontaan, wist men er mee om te gaan, men was echt niet altijd zo naief als wij misschien wel veronderstellen. Met al onze moderne inzichten hebben we een bepaald evenwicht verloren; of alles is letterlijk waar, of alles stort als een kaartenhuis in elkaar. Een totaal onnodige, goddeloze, tegenstelling! De menselijk spontaniteit, onze geestelijke intuitie, leeft bij de genade van de verwondering, en dat is voor de mensen die in haar geloven, het grootste wonder ter wereld!

Presidentskandidaat Mitt Romney over wonderen
In een vraaggesprek op de amerikaanse televisie werd presidentskandidaat Mitt Romney gevraagd of hij zich kon voorstellen dat mensen moeite hadden met een aantal zaken waarin mormonen geloven. Mitt Romney gaf als antwoord dat hij overigens ook gelooft in een boek waarin beschreven staat hoe Noach alle dieren twee bij twee de ark inlaadde...
Dit moge aantonen dat 'wonderen' helemaal niet zo verwonderlijk zijn...

Wonderen of Sprookjes?
Beste MVG redaktie, ik las uw heel interressante artikel 'De Wonderen van Jezus Eik'.
Als katholiek bewonder ik de manier waarop Craig Harline als mormoon deze specifiek 'roomskatholieke' wonderen bespreekt. Ik zou willen dat men over het algemeen andere kerkgenootschappen op een dergelijke mede-menselijke manier zou benaderen, want dan zouden we wat meer onderling respect voor elkaar ontwikkelen.
Tegenwoordig leven we in een tijd waarin we met steeds toenemende snelheid nieuwe informatie op ons af zien komen. Oude begrippen worden door nieuwe definities vervangen, nieuwe theologische inzichten dwingen ons om eens wat dieper over onze geloofs'overtuigingen' na te denken dan voorheen. Niets lijkt meer vanzelfsprekend, alleen degenen die zich in het eigen gelijk hebben ingegraven en achter oude dogma's hebben verschanst, blijven gevrijwaard van dialoog en zelfonderzoek. Dergelijke mensen begrijpen niet hoe men kan twijfelen aan wat voor hen zo duidelijk is. Als katholiek ben ik vrij ouderwets in het geloof opgevoed en dat heeft me veel stabiliteit en geestelijk inzicht gegeven, maar dat wil niet zeggen dat ik me niet bewust ben dat de tijden zijn veranderd!
Waarheid en spiritualiteit zijn eeuwige en onveranderlijke begrippen, maar onze menselijke geest moet de flexibiliteit ontwikkelen om zich aan te passen aan nieuwe geestelijke impulsen, openbaringen en visioenen. Als ik het goed heb begrepen uit een foldertje dat uw zendelingen eens bij mij achterlieten, bezat met name Jozef Smith die gave!
Ik ben tot het inzicht gekomen dat we in deze tijd alleen geestelijk kunnen overleven wanneer we niet bang zijn voor de enorme geestelijke informatiestroom die tot ons komt, in tegendeel, we mogen er dankbaar voor zijn! Ik kwam onlangs een discussie tegen die u beslist eens moet lezen: http://forum.credible.nl/topic.php?id=8993
De discussie gaat niet alleen over uw kerkgenootschap, maat ook over andere christenen en over moslims. Ik vond dit heel goed passen bij uw 'Wonderen van Jezus Eik', omdat het zo duidelijk laat zien dat we samen verder zullen moeten. Een eerdere schrijver in uw Mormoons Forum merkte al op dat er helemaal geen aanleiding is om wonderen onderuit te halen, noch om te ontkennen dat we de zaken in onze eeuw in een ander licht beschouwen.
Het kenmerk van geestelijk ingestelde mensen is nou juist precies dat zij zich voor nieuwe geestelijk impulsen openstellen, niet afsluiten! Nogmaals: zonder die geestelijke kwaliteit zou er geen mormonisme zijn ontstaan! (noch katholisisme)
De wonderen van Jezus Eik waren 'echt' en waardevol voor degenen die ze destijds ervoeren, dat respecteer ik, zonder er zelf iets mee aan te kunnen.
Ik heb trouwens ook helemaal geen moeite met mensen die een stuk zekerheid vinden in wonderlijke zaken in hun geloof. Doet me inderdaad denken aan m'n jeugd en hoe sprookjes en sinterklaas in zekere zin een nuttige functie vervulden. En ook nu nog lees ik die prachtige sprookjes met veel plezier voor aan m'n kleinkinderen, maar heb er geen moeite mee ze later te vertellen dat het sprookjes zijn! Sprookjes en mythische verhalen zijn door alle eeuwen heen voor de mensheid de basis geweest waarop ze hun geestelijk leven baseerden. Degenen die dit ontkennen, maar ook degenen die menen dat hun moderne inzichten zich aan een dergelijk naief denken hebben ontworsteld, geloven pas echt in fabeltjes! Het hele leven is een sprookje en pas als de Prins sneeuwwitje wakker komt kussen, zal ze definitief ontwaken.

Okt.2006